Tương truyền, các loài cá chính là thần nước, thường phù hộ cho con người trong sản xuất và cuộc sống. Cũng theo đó, cá đồng là các vị thần hiền lành và gần gũi với con người nhất. Bất cứ nơi đâu có sông nước, là sẽ có cá đồng. Ở nước ta, với hệ thống sông ngòi dày dặc, thì cá đồng đã trở thành một món ăn vô cùng quen thuộc. Ngoài chợ, cá đồng có bán quanh năm. Nhưng ăn cá mua ngoài chợ chắc chắn không thích thú bằng việc thưởng thức những con cá do chính mình bắt được.
Có nước thì có cá
Cá đồng là từ chung để chỉ các loại cá quen thuộc như lóc, trê, rô, mè, bống, chạch, trôi… ngoài ra còn có lòng tong, cá bổi… Ở miền Bắc, cá đồng là ngụ ý chỉ cá bắt được ngoài đồng ruộng hoặc ven sông, chứ không phải các loại cá nuôi. Những người nông dân khi ra ruộng làm đồng, thường tranh thủ đặt đơm đó hoặc thả lưới, khi trở về nhà sẽ có dăm ba con cá thêm cho bữa ăn chiều. Ấy là cái thú vui làng quê dân dã. Cá đồng vùng đồng bằng sông Cửu Long thì phong phú hơn. Mỗi mùa nước nổi, hàng ngàn loài cá tụ về đây nhiều đến độ người dân gọi riêng khoảng thời gian này là “mùa cá rộ”. Cũng từ đó mà sản sinh ra nhiều cách đánh bắt, chế biến những món ăn ngon từ cá.
Thịt cá đồng sống trong môi trường tự nhiên ngọt, săn và đượm mùi bùn đất quê hương. Ngon lành là vậy, mà lại sẵn có nên con cá đồng là nguồn thực phẩm quan trọng của nông dân, nhất là những người ở miền sông nước. Hình ảnh thường thấy ở những vùng này là những chiếc thuyền câu lờ lững ngược xuôi. Ban ngày, những chiếc thuyền câu to nhỏ ấy núp trong các bụi rù rì để tránh nắng. Còn ban đêm thì đỏ lực ánh lửa và tiếng gõ lưới lốc cốc nghe đều đều mà buồn buồn. Chưa hết, còn phải kể đến các kiểu bắt cá khác nữa, ví như thả lưới, thả lờ, đặt lọp, đặt đơm, đặt đó, mò hang..., kể cả ngồi đón cá rạch ngược dòng nước lên ruộng cạn, bắt bỏ giỏ. Vào mùa cá rộ cũng là mùa lũ, người dân miền Tây thì có cách câu cá độc chiêu hơn cả là: ngồi trên giường thả câu ngay trong nhà đã ngập trắng nước, câu chừng nửa buổi là đủ thức ăn cho cả ngày.
Ở những vùng bốn bề là sông nước như Cà Mau - U Minh thì cá đồng còn là nguồn lợi kinh tế lớn. Ở những vùng một thời nổi tiếng là “mỏ cá đồng” như Thanh Tùng (Đầm Dơi), Cái Nước, Khánh Bình Tây (huyện Trần Văn Thời), Nhà Nghệ - Bang Cang (Thới Bình), rừng U Minh Hạ..., nhiều người dân chỉ sống nhờ cá đồng mà không cần làm lúa. Giăng câu một bữa, dễ dàng bắt được những con cá lóc lớn nặng đến đôi ba ký mỗi con, hay những con trê vàng to đến nửa ký, thậm chí đến cả ký, các loại cá rô mề, bổi phệt thì không sao kể xiết!
Cứ như thế, con cá đồng không chỉ nuôi sống con người mà tự nó còn sinh ra một nếp sinh hoạt riêng cho người dân quê. Nét đẹp rất đời thường ấy cũng chính là cái hồn của sông nước, của quê hương.
Về đồng ăn cá
Cá đồng phong phú về thể loại nên cũng có rất nhiều cách chế biến: ăn liền thì nấu lẩu, hấp, nấu cháo, canh chua, nướng trui… ăn dần thì kho keo, dự trữ thì làm mắm, làm khô. Đơn giản nhất mà cũng để lại nhiều dư vị nhất là vót que tre xiên mấy con cá vừa trút lờ đặt lên mớ than hồng, sau đó chấm với muối ớt chanh hoặc nước mắm gừng. Hương cá thơm lừng cùng không khí thiên nhiên xung quanh đủ làm bất cứ ai thèm thuồng. Chắc chắn không quán hàng nào có thể đem lại cảm giác sánh bằng. Cũng là cá nướng, nhưng người dân Nam Bộ thích nướng trui bằng nửa rơm, người Trung thích bọc cá bằng đất rồi mới nướng. Cách sử dụng gia vị chấm cũng tùy thuộc từng miền.
Trong các cách chế biến, người ta vẫn dành ưu tiên cho các món kho. Bởi lẽ đây là món quen thuộc cho mùa lũ, dễ làm mà bảo quản được lâu, lại rất đưa cơm. Món cá đồng kho lá gừng được xem là tuyệt chiêu nhờ hương thơm đậm đà và vị ngọt hậu của cả miếng cá và nước kho vàng sánh. Nếu không có lá gừng thì kho hành, kho tiêu, kho ớt, kho keo vẫn ngon lành. Khác với cách làm của người Bắc, người Trung thường chiên sơ cá trước khi nấu, người miền Nam cứ cho thẳng cá tươi vào nồi kho để thưởng thức hương vị cá. Để át mùi tanh, người Nam Bộ cho thêm các loại rau gia vị như ngò ôm, ngò gai…
Dân miệt vườn miền Tây lại thích ăn các loại cá đồng non, thân dài cỡ ngón tay út, thường bơi thành đàn đen đặc vào mùa nước nổi. Thịt cá đồng non có vị ngọt mềm mà không bở, cách chế biến cũng đơn giản hơn cá lớn: chỉ cần ngâm nước một ngày cho sạch ruột, bỏ vào xát muối cho hết nhớt là có thể kho hay chiên giòn tùy thích.
Nhắc đến các món ăn cá đồng, chúng ta không thể không kể đến con cá tràu, con giếc. Cá giếc nhỏ chừng hai ngón tay thường được dùng làm món gỏi sống. Một tay bấm vào đầu cá chấm nguyên con vào chén mắm ớt, một tay bốc đậu phụng rang cùng rau thơm, cà tây sống. Tất cả đưa vào miệng trở thành một món ăn khoái khẩu lạ thường.
Mỗi loại cá thích hợp với cách chế biến khác nhau. Thác lác được biết đến như loài cá để nạo thịt làm chả hay nấu canh cải xanh, khổ qua. Cá chốt kho sả ớt, cá bống kho tộ mỡ hành, cá lòng tong nấu canh đọt cóc, cá rô kho dưa bồn bồn, cá trê lại ưa chiên giòn chấm mắm gừng, làm khô thì có cá bổi….
Những món ăn từ cá đồng rất giản đơn và dân dã, nhưng lại không thể thiếu được trong đời sống ẩm thực Việt. Dù giàu hay nghèo, người ta vẫn không thể thiếu những món ăn từ cá đồng. Cái hồn sông nước ấy đậm đà chân chất bao năm nay đã thấm nhuần trong đời sống của nhiều người.
Bài Thương Nguyễn (Ảnh Internet)
